Giữa lòng phố cổ Hà Nội, trong một ngôi nhà nhỏ sâu hun hút, vẫn có một gia đình bền bỉ gìn giữ nghề truyền thống mặt nạ giấy bồi – nghề gần như đã bị lãng quên trong thời đại đồ chơi nhựa, điện tử tràn ngập. Họ là vợ chồng ông Nguyễn Văn Hòa và bà Đặng Hương Lan, những nghệ nhân hiếm hoi còn trụ lại với nghề hơn 4 thập kỷ.
Căn gác ký ức: “xưởng” mặt nạ nhỏ giữa đô thị
Đường vào số 73 phố Hàng Than chỉ đủ một người lách qua, ánh sáng yếu ớt, bám theo từng bóng tường cũ kỹ… Khi bước lên tầng gác nhỏ, người ta thấy một không gian chật chội chứa đầy giấy bản, khuôn xi măng, màu vẽ và những chiếc mặt nạ khô màu. Đó chính là xưởng thủ công nơi những sản phẩm được tinh luyện lớp giấy mỏng manh, từng lớp hồ và màu vẽ thủ công – vẫn giữ đúng tinh thần cổ truyền.
Ông Hòa là người đúc khuôn, tạo hình chi tiết; bà Lan đảm nhiệm khâu dán giấy, ráp lớp, tô nét – mỗi chiếc mặt nạ là tác phẩm của sự cân chỉnh tỉ mẩn. Họ làm việc trong điều kiện khó khăn – ánh sáng hạn chế, đau lưng thoái hóa cột sống, tuổi cao nhưng vẫn kiên trì từng ngày vì một khát vọng: không để nghề truyền thống mất đi.
Hồn Trung Thu qua từng nét vẽ
Mỗi chiếc mặt nạ – từ ông Địa tròn trĩnh, Thỏ Ngọc tinh tế cho đến các nhân vật dân gian như Tôn Ngộ Không, Thị Nở – không đơn thuần là đồ chơi mà là biểu tượng văn hóa, chứa đựng mảng ký ức tuổi thơ và hồn dân tộc. Từng đường nét phải cân nhắc kỹ, mỗi lớp màu phải chờ khô mới chồng tiếp – công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và tâm huyết đến tột cùng.
Bà Lan từng chia sẻ rằng nghề này chỉ nuôi sống phần nào, thu nhập không cao, nhưng nếu bỏ thì lịch sử Trung thu cổ sẽ mất đi một phần linh hồn. Có những mùa, hai vợ chồng chỉ sản xuất vài trăm chiếc, nhưng họ vẫn nhận đơn đặt hàng từ du khách, từ các trường học, để giữ nét văn hóa sống động hơn qua thế hệ mai sau.
Giữ nghề giữa “bão đổi mới”
Ngày nay, nhiều người trẻ muốn học nghề nhưng sợ khó, sợ vất vả; nhiều người bỏ đi vì áp lực thị trường. Ông bà Hòa – Lan chọn cách chỉ truyền nghề cho người thực sự tâm huyết, không chạy theo số lượng. Anh Ngô Quý Đức là người trẻ được tiếp nối nghề, hỗ trợ ông bà quảng bá mặt nạ giấy bồi ra các hoạt động văn hóa, du lịch. Nhờ anh, nhiều sản phẩm đã xuất hiện tại các sự kiện, chuyến trải nghiệm truyền thống, được người trẻ và du khách đón nhận.
Di sản sống và trách nhiệm nhân văn
Gia đình hai nghệ nhân chính là biểu tượng sự kiên trì, tình yêu nghề và lòng tự tôn văn hóa. Họ không chỉ gìn giữ nghề cho riêng mình, mà còn giữ lại cho Hà Nội một góc Trung thu truyền thống giữa phố thị hiện đại. Khi mỗi chiếc mặt nạ rời “xưởng” là khi ký ức, niềm tin và trách nhiệm được trao gửi.
Họ nhắc rằng: nếu không có những người tiếp bước, nghệ thuật dân gian sẽ dần rơi vào quên lãng. Và chính những người trẻ như anh Đức – với lòng đam mê và trách nhiệm – là hy vọng để hồn mặt nạ giấy bồi Hà Nội tiếp tục được thở và phát triển trong thời gian tới.
